Đền Củi hay còn được gọi là Đền Chợ Củi (tên chữ là Thánh Mẫu Linh từ), thờ Ông Hoàng Mười, là địa điểm tâm linh nổi tiếng ở Hà Tĩnh. Nơi đây có vị trí đắc địa, lưng tựa núi Hồng Lĩnh, bên cạnh là dòng sông Lam thơ mộng thuộc địa phận xã Xuân Hồng, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh, nằm cách trung tâm thành phố Vinh khoàng 10 km về phía nam, cách thành phố Hà Tĩnh khoảng 40 km về phía Đông Bắc.
Đền nằm dưới chân núi Ngũ Mã, phía Nam sông Lam, không chỉ là nơi thờ cúng dưới, còn là điểm hẹn của văn hóa tâm linh. Đền được xây dựng vào thời Hậu Lê có cấu trúc theo kiểu chữ Tam gồm các hạng mục tam quan, hạ điện, trung điện và thượng điện, mặc dù đã trải qua nhiều lần tôn tạo nhưng vẫn giữ lại nét xưa, trang nghiêm thần bí, hài hòa với cảnh quan sông núi và tân thế của dân gian.
Cảnh quan Đền Củi rất đẹp, sông núi đan xen nhau tạo nên vẻ đẹp huyền ảo, kỳ bí nên thơ cho ngôi đền. Đền Chợ Củi được công nhận xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia theo Quyết định số 57/QĐ-VH ngày 18/01/1993, là một địa điểm du lịch tâm linh hấp dẫn, thu hút đông đảo du khách thập phương.
Hàng năm lễ hội Đền Chợ Củi diễn ra ngay vào dịp ngày mồng 3 tháng 3 âm lịch (ngày giỗ Thánh Mẫu), ngày 20 tháng 8 âm lịch (ngày giỗ Đức Thánh Trần) và ngày 10 tháng 10 âm lịch (ngày giỗ Quan Hoàng Mười).
Ông Hoàng Mười
Theo nhân gian kể lại ông Hoàng Mười là nhân vật huyền thoại, được giáng trần để giúp đời. Người dân xứ Nghệ cũng lưu truyền các truyền thuyết về lai lịch, thân thế, sự nghiệp của ông Hoàng Mười với những nhân vật có thật trong lịch sử Việt Nam. Theo truyền thuyết, Ông Hoàng Mười là con thứ 10 của Đức Vua cha Bát Hải Động Đình. Theo lệnh, ông giáng trần để giúp dân. Ông Hoàng Mười không chỉ vì ông là con trai thứ 10 mà ông là người tài đức vẹn toàn, văn võ song toàn (“10” mang ý nghĩa tròn đầy, viên mãn). Không những là vị tướng xông pha chinh chiến nơi trận mạc, ông còn là người rất hào hoa phong nhã, giỏi thơ phú văn chương. Với truyền thuyết về vị tướng “Tài đức vẹn toàn”.
Người dân thường đến đền Chợ Củi để tham gia lễ hội vào các ngày 3/3, 20/8 và 10/10 Âm lịch hàng năm.
Bia đá khắc chữ nho tại đền Chợ Củi được xem là là một bảo tàng lịch sử, ghi chép về việc xây dựng và tu bổ đền. Theo sách “Văn bia Hà Tĩnh”, bia được tạo lập vào sau đời Minh Mạng nhà Nguyễn (sau năm 1831).
Dòng họ Nguyễn Sỹ có truyền thống trông coi đền và đảm nhận trách nhiệm thắp hương hàng ngày. Đồng thủ nhang ông Nguyễn Sỹ Quý là ông Nguyễn Sỹ Hóa, hậu nhân thứ 8 của Nguyễn Văn Tịu, mô tả về công việc trong đền và nhấn mạnh sự quan trọng của người hiểu rõ văn hóa tâm linh.
“Việc trùng tu và tôn tạo đền Chợ Củi bắt đầu từ giai đoạn sau năm 2013, khi gia đình tôi vượt qua khó khăn. Hiện nay, với diện mạo sau trùng tu này, đền không chỉ thu hút du khách, còn có thể phát triển kinh tế xã hội cho địa phương”, ông Nguyễn Sỹ Quý phân tích.
Còn theo ông Trần Xuân Bá, nguyên Chủ tịch xã Xuân Hồng, tầm quan trọng của việc duy trì không khí linh thiêng trong đền là rất cần thiết. Ông nhấn mạnh, để giữ gìn sự linh thiêng và truyền thống của đền Chợ Củi, người trông coi phải là người hiểu rõ và tôn trọng tâm linh.
“Chọn lựa thủ nhang và đồng đền cũng là quá trình cần sự đồng thuận, nhất trí của cộng đồng. Những người được chọn phải có sự tin tưởng và ủng hộ từ cộng đồng, đồng thời hiểu rõ trách nhiệm của mình trong việc duy trì không khí linh thiêng của đền Chợ Củi”, ông Trần Xuân Bá nói.
Ngoài việc là điểm hành hương tâm linh, đền Chợ Củi cũng thu hút du khách bởi vẻ đẹp thiên nhiên nơi đây. Sự đan xen giữa núi và sông, cùng không khí trong lành tạo nên một không gian thư thái, yên bình.
Sau nhiều lần tu sửa, hiện nay, đền Chợ Củi được trùng tu, tôn tạo khang trang, xứng tầm là điểm đến tâm linh hấp dẫn của du khách thập phương. Nơi đây lưu giữ tín ngưỡng thờ mẫu Tam phủ (Tam toà thánh vị, vạn thế Mẫu nghi) của người Việt được UNESCO công nhận di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, loại hình văn hóa phi vật thể cùng dòng với di tích Phủ Dầy.