Chùa Dâu – Ngôi chùa phật giáo cổ nhất Việt Nam

Chùa Dâu – Ngôi chùa đi cùng với lịch sử đất nước

Chùa Dâu (còn có tên là Diên Ứng, Pháp Vân, hay Cổ Châu) là một ngôi chùa nằm ở phường Trí Quả, tỉnh Bắc Ninh, cách Hà Nội khoảng 30 km. Đây là trung tâm Phật giáo cổ xưa nhất của Việt Nam. Chùa còn được người dân gọi với những tên gọi khác nhau như chùa Cả, Cổ Châu tự, Diên Ứng tự, Thiền Định tự. Đây là ngôi chùa được coi là có lịch sử hình thành sớm nhất Việt Nam mặc dù các dấu tích vật chất không còn, nó đã được xây dựng lại. Chùa là một danh lam bậc nhất của xứ kinh Bắc xưa nay. Đây cũng là một di tích quốc gia đặc biệt của Việt Nam. Chùa Dâu được xem là ngôi chùa cổ nhất Việt Nam.

Chùa nằm ở vùng Dâu, thời thuộc Hán gọi là Luy Lâu. Tại vùng Dâu có năm ngôi chùa cổ: chùa Dâu thờ Pháp Vân (“thần mây”), chùa Đậu thờ Pháp Vũ (“thần mưa”), chùa Tướng thờ Pháp Lôi (“thần sấm”), chùa Dàn thờ Pháp Điện (“thần chớp”) và chùa Tổ thờ Man Nương là mẹ của Tứ Pháp. Năm chùa này ngoài thờ Phật còn thờ Tứ Pháp.

Chùa Đậu tại vùng Dâu đã bị phá hủy trong chiến tranh nên pho tượng Bà Đậu được thờ chung trong chùa Dâu.

Trong Tứ Pháp thì Pháp Vân đứng đầu, Thạch Quang Phật (tảng đá trong cây Dung thụ) luôn ở bên Pháp Vân và Pháp Vân đại diện cho cả Tứ Pháp, mỗi khi triều đình thỉnh tượng về kinh đô cầu đảo, có thể rước cả bốn tượng hoặc chỉ mình Pháp Vân. Có thể nói Tứ Pháp thì Pháp Vân, Pháp Vũ được thờ cúng rộng rãi hơn cả nhưng Pháp Vân là trọng tâm, nên Chùa Dâu đã trở thành trung tâm của tín ngưỡng này ở cả vùng Dâu lẫn cả nước.

Chùa được xây dựng vào buổi đầu Công Nguyên. Các nhà sư Ấn Độ đầu tiên đã từng đến đây. Vào cuối thế kỷ 6, nhà sư Tì-ni-đa-lưu-chi từ Trung Quốc đến chùa này, lập nên một phái Thiền ở Việt Nam. Chùa Dâu được xây dựng trong thời gian dài bắt đầu từ những năm 187 cho đến năm 226 mới hoàn thành. Nếu tính thời gian thì ngôi chùa này đã có ngót nghét gần 1800 năm tuổi, đây được coi là ngôi chùa lâu đời nhất và gắn liền với lịch sử văn hóa, Phật giáo Việt Nam.

Chùa Dâu gắn liền với sự tích Phật Mẫu Man Nương thờ tại chùa Tổ ở làng Mèn, Mãn Xá cách chùa Dâu 1 km.

Chùa được xây dựng lại vào năm 1313 và trùng tu nhiều lần qua các thế kỷ tiếp theo. Vua Trần Anh Tông đã sai trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi về kiến thiết lại chùa Dâu thành chùa trăm gian, tháp chín tầng, cầu chín nhịp. Hiện nay, ở tòa thượng điện, chỉ còn sót lại vài mảng chạm khắc thời nhà Trần và thời nhà Lê. Chùa được Nhà nước xếp hạng di tích lịch sử ngày 28 tháng 4 năm 1962.

Ngôi chùa này là nơi giao thoa của nhiều nền phật giáo khác nhau từ Trung Quốc, Ấn Độ và cả văn hóa Việt Nam. Chùa thờ nữ thần may pháp bao gồm bốn vị thần là thần mây, thần sấm, thần chết, thần mưa. Đây đều là những vị thần trong nông nghiệp được người dân tôn thờ cầu mong cho “mưa thuận gió hòa”.

Có thể nói ngôi chùa cổ này đã trải qua rất nhiều những thăng trầm của lịch sử qua hàng nghìn năm. Với sự tàn phá của chiến tranh và bào mòn của thời gian chùa Dâu đã có những lúc bị hư hỏng và phải xây dựng tu sửa lại rất nhiều lần. Thế nhưng những giá trị tâm linh, văn hóa của ngôi chùa này vẫn còn được giữ gìn rất nguyên vẹn.

Truyền thuyết Man Nương

Man Nương hay nàng Mèn là một người con gái rất sùng đạo, năm 10 tuổi đến theo học đạo ở chùa Dâu, nay là huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Tại chùa có thiền sư Khâu Đà La là một vị cao tăng đầu tiên sang Việt Nam truyền đạo tại đây.

Một hôm, thiền sư đi vắng và dặn Man Nương trông coi chùa cẩn thận. Tối đến Man Nương ngủ ở thềm, Khâu Đà La về và bước qua người, sau đó bà thụ thai. Cha mẹ Man Nương trách cứ thì Khâu Đà La dặn rằng đó là con Phật, không phải lo phiền.

Hai mươi tháng sau, Man Nương sinh hạ một người con gái vào ngày 8 tháng Tư (âm lịch), đem đến chùa trả lại Thiền sư. Ông dùng cây tầm xích (gậy tích trượng) gõ vào cây Dung Thụ (dâu) ở cạnh chùa; cây dâu tách ra, thiền sư để đứa trẻ vào trong, cây lại khép vào. Khâu Đà La trao cho Man Nương cây gậy và dặn khi nào hạn hán thì đem gậy cắm xuống đất để cứu nhân dân. Khi vùng Dâu bị hạn hán ba năm liền, nhớ đến lời dặn của ông, Man Nương đã đem cây gậy thần cắm xuống đất. Ngay lập tức nước phun lên, cây cối, ruộng đồng lại tươi tốt và chúng sinh thoát nạn hạn hán.

Tiếp đó có trận mưa to, cây dâu bị gió bão quật đổ xuống sông Thiên Đức (sông Dâu) rồi trôi về Luy Lâu. Khi đó, Thái thú Sĩ Nhiếp cho quân lính vớt lên để làm nóc điện Kính Thiên, nhưng không ai lay chuyển nổi. Man Nương đi qua liền xuống sông, buộc dải yếm vào và bảo “Có phải con mẹ thì đi lên theo mẹ” lập tức kéo cây lên dễ dàng. Sĩ Nhiếp thấy thế kính sợ, tuyển mười người họ Đào tạc tượng Tứ pháp là Pháp Vân – Pháp Vũ – Pháp Lôi – Pháp Điện tượng trưng cho Mây, Mưa, Sấm, Chớp để thờ. Bốn bức tượng phật đó được đặt ở bốn ngôi chùa khác nhau ở trên cùng một khu vực là Chùa Dâu, Chùa Đậu, Chùa Dàn, Chùa Tướng. Khi thợ tạc tượng gặp trong thân cây một khối đá bèn vứt xuống sông. Đến đêm thấy lòng sông rực sáng, Sĩ Nhiếp cho người vớt nhưng không tài nào vớt được. Man Nương liền đi thuyền ra giữa sông thì khì khối đá tự nhiên nhảy vào lòng. Khối đá ấy được gọi là Thạch Quang Phật (Phật đá tỏa sáng).

Kiến trúc

Cũng như nhiều chùa chiền trên đất Việt Nam, chùa Dâu được xây dựng theo kiểu “nội công ngoại quốc”. Bốn dãy nhà liên thông hình chữ nhật bao quanh ba ngôi nhà chính: tiền đường, thiêu hương và thượng điện. Tiền đường của chùa Dâu đặt tượng Hộ pháp, tám vị Kim Cương; Gian thiêu hương đặt tượng Cửu Long, hai bên có tượng các vị Diêm Vương, Tam châu Thái tử, Mạc Đĩnh Chi. Thượng điện để tượng Bà Dâu (Pháp Vân), Bà Đậu (Pháp Vũ), và các hầu cận. Các pho tượng Bồ tát, Tam thế, Đức ông, Thánh tăng được đặt ở phần hậu điện phía sau chùa chính.

Một trong những ấn tượng khó có thể quên được ở nơi đây là những pho tượng thờ. Ở gian giữa chùa có tượng Bà Dâu, hay nữ thần Pháp Vân, uy nghi, trầm mặc, màu đồng hun, cao gần 2 m được bày ở gian giữa. Tượng có gương mặt đẹp với nốt ruồi to đậm giữa trán gợi liên tưởng tới những nàng vũ nữ Ấn Độ, tới quê hương Tây Trúc. Ở hai bên là tượng Kim Đồng và Ngọc Nữ. Phía trước là một hộp gỗ trong đặt Thạch Quang Phật là một khối đá, tương truyền là em út của Tứ Pháp.

Do chùa Đậu (Bắc Ninh) bị phá huỷ thời kháng chiến chống Pháp, nên tượng Bà Đậu (Pháp Vũ) cũng được đưa về thờ ở chùa Dâu. Tượng Pháp Vũ với những nét thuần Việt, đức độ, cao cả. Những tượng này đều có niên đại thế kỷ 18.

Bên trái của thượng điện có pho tượng thiền sư Tỳ Ni Đa Lưu Chi, tượng được đặt trên một bệ gỗ hình sư tử đội tòa sen, có thể có niên đại thế kỷ 14.

Giữa sân chùa trải rộng là cây tháp Hòa Phong. Tháp xây bằng loại gạch cỡ lớn ngày xưa, được nung thủ công tới độ có màu sẫm già của vại sành. Thời gian đã lấy đi sáu tầng trên của tháp, nay chỉ còn ba tầng dưới, cao khoảng 17 m nhưng vẫn uy nghi, vững chãi thế đứng ngàn năm. Mặt trước tầng 2 có gắn bảng đá khắc chữ “Hòa Phong tháp”. Chân tháp vuông, mỗi cạnh gần 7 m. Tầng dưới có 4 cửa vòm.

Trong tháp, treo một quả chuông đồng đúc năm 1793 và một chiếc khánh đúc năm 1817. Có 4 tượng Thiên Vương cao 1,6 m ở bốn góc.

Trước tháp, bên phải có tấm bia vuông dựng năm 1738, bên trái có tượng một con cừu đá dài 1,33 m, cao 0,8 m. Tượng này là dấu vết duy nhất còn sót lại từ thời nhà Hán.

Có câu thơ lưu truyền dân gian:.

Dù ai đi đâu về đâu

Hễ trông thấy tháp chùa Dâu thì về.

Dù ai buôn bán trăm nghề

Nhớ ngày mồng tám thì về hội Dâu.

Tham quan xung quanh chùa Dâu

Ngôi chùa này nằm trên một khu vực đất rộng và cao với cây cối xung quanh mọc rất tốt. Sân chùa với ao làng giếng nước tạo nên một khung cảnh rất đặc trưng của vùng thôn quê phía Bắc. những cảnh quan vô cùng đẹp này chắc chắn sẽ đem đến cho bạn cảm giác thư giãn, thơ mộng và bình yên.

Chùa Dâu được xây dựng theo lối kiến trúc đặc trưng mang dấu ấn của những ngôi chùa cổ. Trải qua quá trình tu sửa và xây dựng chùa in đậm dấu ấn điêu khắc và kiến trúc của thời đại Lê – Nguyễn.

Khu vực sân chùa

Bên cạnh đó khi bước vào chùa Ấn tượng đầu tiên chính là tháp Hòa Phong ba tầng cao chừng 17m ở giữa sân. Tháp được xây dựng bằng gạch nung chuông, khánh đặt trong tháp đều được đúc từ thế kỷ 17 18. Nó gắn liền với những câu thơ của người dân nơi đây: “Dù ai đi đâu về đâu, hễ trông thấy tháp chùa Dâu thì về”.

Khu vực tiền đường

Tiền đường bao gồm bẩy gian phòng rộng rãi với cách bố trí và đúc tượng từ thời Nguyễn. Nơi đây bao gồm các tượng bát bộ kim cương, đức ông, hợp pháp, Đức thánh Hiền với tạo hình sinh động. Kế tiếp đó là nơi thờ 10 điện diêm vương, nhà thiêu hương và trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi người có công tu sửa chùa.

Khu vực nhà thượng điện

Nhà thượng điện được xây dựng trên cao nhất đây là một gian nhà ba trái với mái cong và được tạo khối như hình bông sen Được chạm trổ với hình tứ linh. Khu vực bên trong thử điện đặt một pho tượng to nhất của bà dâu hay còn gọi là nữ thần pháp Phật, phía bên tay trái là tượng Pháp Vũ.

Khu vực phía bên dưới bàn thờ bà Dâu là tượng của Kim Đồng Ngọc Nữ cùng hộp đựng Thạch Quang. các bức tượng được bố trí cân xứng mang nét đẹp tôn nghiêm và đặc trưng của người dân Việt Nam.

Ngoài ra khi nhắc đến những bức tượng nghệ thuật tại chùa Dâu sẽ thật thiếu sót nếu như thiếu 18 pho tượng của các vị la hán được đặt dọc hai dãy hành lang song song tại hậu đường và tiền thất. Các bức tượng này được miêu tả với hình dáng tư thế và màu sắc sinh động khác nhau.

Tham gia lễ hội chùa Dâu

Hằng năm lễ hội tại chùa Dâu được diễn ra với quy mô lớn và được tổ chức vào những ngày mùng 8 đến mùng 9 của tháng tư âm lịch. Trong đó cả năm ngôi chùa lớn nhất tại bà xã của tỉnh Bắc Ninh thờ Pháp vân, Pháp Vũ, pháp luật, pháp điện và phật mẫu Man Nương sẽ lấy chùa Dâu làm trung tâm để thực hiện nghi lễ rước các bà.

Ngoài ra khi nhắc đến những bức tượng nghệ thuật tại chùa Dâu sẽ thật thiếu sót nếu như thiếu 18 pho tượng của các vị la hán được đặt dọc hai dãy hành lang song song tại hậu đường và tiền thất. Các bức tượng này được miêu tả với hình dáng tư thế và màu sắc sinh động khác nhau.

Khi tới chùa trung tâm đám rước sẽ tổ chức các nghi lễ theo hình thức trò chơi độc đáo như cướp nước – kiệu đua nhau tới cổng tam quan để dự đoán tình trạng mùa màng; mẹ đuổi con – các kiệu rước chạy ba vòng.

Với ý nghĩa lễ hội là tìm về Phật tổ linh thiêng bên cạnh đó là những nghi thức tôn giáo tín ngưỡng dân gian độc đáo nhằm thể hiện lòng biết ơn đối với thần linh. Cùng với đó là những mơ ước về cuộc sống mưa thuận gió hòa ấm no của người dân làm nông nghiệp. Vì thế đây là một lễ hội tín ngưỡng đặc biệt chắc chắn sẽ để lại cho bạn những kỷ niệm khó quên.

Kinh nghiệm khi đến Chùa Dâu

Ở chùa Dâu có những quy định riêng vì vậy khi đến tham quan bạn cần phải lưu ý những điều sau:

• Khi đến cổng chùa lúc đi vào cửa phải, lúc ra cửa trái và không được đi cửa giữa.
• Không tự ý trèo sờ chạm vào những bức tượng của chùa.
• Dâng lễ thành tâm không cần cầu kỳ chỉ cần dân Hương hoa tràm bánh. Việc dâng hương sếp cần theo sự hướng dẫn và sắp xếp của nhà chùa.

• Nên giữ gìn cảnh quan cùng không khí tôn nghiêm của chùa bằng cách không nô đùa, cười nói to; ngắt lá bẻ cành hay vứt rác bừa bãi.
• Giữ tâm ý trong sạch mọi điều cầu ước cần hướng thiện.
• Khi đi lễ chùa gần ăn mặc lịch sự kín đáo bạn nên tránh những đồ dùm là màu mè kể cả váy dài. Tuyệt đối nên tránh quần ngắn trên đầu gối, trang phục hở hang hài, áo hai dây.

Hy vọng qua bài viết bạn đã “bỏ túi” cho mình một số kinh nghiệm hữu ích trước khi tham quan du lịch tại Chùa Dâu.